Công tác bảo tồn nguồn gen cây thuốc và bài thuốc y học cổ truyền

Indochina Herb đồng hành cùng Việt Nam trong cuộc chạy đua bảo tồn cây và bài thuốc cổ truyền

Không phải rừng bị tàn phá trước, mà chính tri thức về rừng đang biến mất trước tiên. Đó là thực trạng được nhiều nhà khoa học cảnh báo tại Hội thảo “Công tác bảo tồn nguồn gen cây thuốc và bài thuốc y học cổ truyền” do Viện Dược liệu (Bộ Y tế) tổ chức tại Thanh Hóa.

Sự kiện do Viện dược liệu chủ trì và có sự tham gia của các chuyên gia đến từ Trường Đại học Dược Hà Nội, Học viện Y Dược cổ truyền Việt Nam, Sở y tế Thanh Hóa, Lãnh đạo nhiều Bệnh viện y học cổ truyền trong cả nước. Đặc biệt, Công ty CP Dược liệu Indochina (Indochina Herb) tham gia với vai trò doanh nghiệp trong lĩnh vực phân phối dược liệu và vị thuốc cổ truyền.

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú hàng đầu khu vực, với hơn 5.000 loài thực vật có giá trị làm thuốc. Đi cùng với đó là kho tri thức y học cổ truyền đồ sộ của 54 dân tộc, hình thành qua hàng trăm năm thích nghi với điều kiện tự nhiên và bệnh tật địa phương. Tuy nhiên, nghịch lý là trong khi giá trị khoa học và kinh tế của dược liệu ngày càng được quan tâm, thì tri thức bản địa – nền tảng tạo nên các bài thuốc – lại đang suy giảm nhanh chóng.

Tri thức dược liệu của Việt Nam rất đa dạng

Tri thức “sống” đang già đi cùng người nắm giữ

Theo các báo cáo tại hội thảo, phần lớn bài thuốc y học cổ truyền hiện nay vẫn tồn tại dưới hình thức truyền miệng, gắn với các thầy lang cao tuổi trong cộng đồng. Số đời truyền nghề trung bình chỉ từ 2–3 thế hệ, trong khi lớp trẻ ngày càng ít mặn mà tiếp nối do thay đổi sinh kế và lối sống. Khi người nắm giữ tri thức qua đời, bài thuốc cũng biến mất theo, không để lại dấu vết khoa học nào.

Thực tế điều tra trong giai đoạn 2021–2025 cho thấy, Viện Dược liệu đã thu thập 1.250 phiếu điều tra, ghi nhận 603 bài thuốc dân gian và hơn 3.300 mẫu cây thuốc của 16 dân tộc tại 18 tỉnh, thành. Con số này vừa cho thấy sự phong phú của tri thức bản địa, vừa phản ánh mức độ cấp bách của công tác bảo tồn, khi nhiều bài thuốc được ghi nhận lần đầu cũng là lần duy nhất trước nguy cơ thất truyền.

Bên cạnh yếu tố con người, tài nguyên cây thuốc tự nhiên cũng chịu sức ép lớn từ khai thác quá mức, thu hái không kiểm soát và suy thoái sinh thái. Nhiều loài cây thuốc quý đang suy giảm mạnh về trữ lượng, khiến không ít bài thuốc dù còn được nhớ đến cũng không còn đủ nguyên liệu để thực hành. Điều này đặt bảo tồn tri thức và bảo tồn nguồn gen cây thuốc vào mối quan hệ không thể tách rời.

Một số hình ảnh tiêu bản cây dược liệu được trưng bày tại sự kiện

Từ bảo tồn thủ công sang bảo tồn bằng dữ liệu

Một điểm chuyển biến quan trọng được nhấn mạnh tại hội thảo là sự thay đổi cách tiếp cận bảo tồn. Nếu như giai đoạn trước chủ yếu tập trung điều tra, sưu tầm và lưu giữ mẫu vật, thì hiện nay công tác bảo tồn đang từng bước chuyển sang hướng chuẩn hóa và số hóa tri thức.

Thông qua các chương trình nghiên cứu, đặc biệt trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) và miền núi giai đoạn 2021–2030 (Chương trình Mục tiêu Quốc gia 1719), cây thuốc và bài thuốc dân gian được định danh khoa học, mô tả đầy đủ về thành phần, công dụng, cách sử dụng, đồng thời tích hợp vào cơ sở dữ liệu số. Việc này không chỉ giúp “đóng băng” tri thức trước sự mai một, mà còn tạo nền tảng cho nghiên cứu dược lý, đánh giá hiệu quả, độ an toàn và khả năng ứng dụng trong y học hiện đại.

Nhà máy đạt tiêu chuẩn GMP của Indochina Herb

Trong công cuộc bảo tồn tri thức dược liệu, Công ty Cổ phần Dược liệu Indochina đã và đang có nhiều bước tiến trong việc gắn bảo tồn với phát triển dược liệu sau gần 10 năm phát triển. Công ty tham gia tích cực vào các vùng trồng chất lượng cao, chủ động nguồn nguyên liệu sạch, đồng thời đầu tư nhà máy đạt chuẩn GMP, GSP-WHO, ISO.

Bên cạnh đó, Indochina Herb cũng góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị cây thuốc thông qua các tài liệu, sự kiện hội thảo với các tổ chức, giúp tri thức dân gian được tiếp nhận, duy trì và ứng dụng rộng rãi hơn trong đời sống hiện đại. Sự tham gia của Indochina nói riêng và các doanh nghiệp về dược liệu nói chung cho thấy bảo tồn tri thức y học cổ truyền không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan nhà nước hay viện nghiên cứu, mà còn là cơ hội hợp tác giữa khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng.

Indochina Herb chủ động nguồn nguyên liệu với vùng trồng độc quyền

Có thể nói, Indochina Herb luôn coi việc truyền bá tri thức dược liệu, định danh các loại dược liệu là nhiệm vụ hàng đầu. Hình ảnh trên logo của Indochina Herb là dấu vân tay cách điệu hình chiếc lá. Mỗi dấu vân tay của mỗi người đều khác nhau, cũng giống như mỗi vị dược liệu đều có đặc trưng riêng. Đây cũng là lời nhắc nhở Indochina Herb tiếp tục vươn lên, trở thành doanh nghiệp đi đầu về Giám định Dược liệu và cung cấp Dược liệu tiêu chuẩn cao.

Các chuyên gia nhấn mạnh, số hóa và chuẩn hóa là bước đi then chốt để biến tri thức bản địa từ “tài sản vô hình, dễ mất” thành nguồn dữ liệu có thể bảo vệ, kế thừa và phát triển. Trong giai đoạn 2026–2030, Viện Dược liệu định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu tích hợp về cây thuốc và bài thuốc, lựa chọn những đối tượng có giá trị đặc sắc để đầu tư nghiên cứu theo chuỗi giá trị, gắn bảo tồn với phát triển dược liệu, sinh kế cộng đồng và chăm sóc sức khỏe bền vững.

Hội thảo cho thấy một thông điệp rõ ràng: bảo tồn y học cổ truyền không còn là việc “ghi chép cho kịp”, mà là cuộc chạy đua với thời gian để biến tri thức dân gian thành tri thức khoa học sống. Là một trong những doanh nghiệp luôn trăn trở về sự bền vững của ngành dược liệu nước nhà, Indochina đang từng bước nỗ lực cố gắng sản xuất và mở rộng hợp tác để xứng đáng là đơn vị tiên phong phát triển dược liệu Việt Nam.