Khi y học cổ truyền bị tách khỏi cách nó vốn tồn tại

Khi y học cổ truyền bị tách khỏi cách nó vốn tồn tại

Hội thảo khoa học “Công tác bảo tồn nguồn gen cây thuốc và bài thuốc y học cổ truyền” do Viện Dược liệu (Bộ Y tế) tổ chức tại Thanh Hóa ngày 29/12/2025 đã đưa ra nhiều vấn đề cấp bách liên quan đến dược liệu và y học cổ truyền. Ngoài vấn đề bảo tồn nguồn gen cây thuốc, hội thảo đặt ra một vấn đề sâu hơn: bảo tồn y học cổ truyền không chỉ là lưu giữ nguồn gen hay bài thuốc, mà là giữ lại cách mà tri thức ấy vốn tồn tại trong đời sống.

Y học cổ truyền không sinh ra trong phòng thí nghiệm

Các tham luận tại hội thảo cho thấy, tri thức y học cổ truyền của Việt Nam được hình thành trực tiếp từ thực hành sống của cộng đồng. Qua nhiều giai đoạn điều tra và sưu tầm, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận hàng nghìn loài cây thuốc và hàng trăm bài thuốc dân gian được sử dụng để điều trị nhiều nhóm bệnh khác nhau, từ xương khớp, tiêu hóa, gan thận cho đến chăm sóc sức khỏe phụ nữ và trẻ em.

Y học cổ truyền không tồn tại trong phòng thí nghiệm

Điểm đáng chú ý là cùng một loài cây thuốc, mỗi cộng đồng lại có cách sử dụng và chỉ định khác nhau, tùy thuộc vào kinh nghiệm, môi trường sống và tập quán văn hóa. Điều này tạo nên sự đa dạng trong tri thức y học cổ truyền, nhưng cũng khiến tri thức ấy khó bị “chuẩn hóa” theo một khuôn mẫu duy nhất

Trong nhiều nghiên cứu, khi y học cổ truyền được tiếp cận chủ yếu dưới góc độ dược liệu học, phần dễ định lượng, như thành phần hóa học, tác dụng sinh học thường được ưu tiên. Trong khi đó, những yếu tố gắn với bối cảnh sử dụng, kinh nghiệm lâm sàng của thầy thuốc dân gian hay mối liên hệ giữa con người và sinh cảnh tự nhiên lại khó được phản ánh đầy đủ. Điều này dẫn tới nguy cơ “rút gọn” y học cổ truyền thành một kho nguyên liệu, tách rời khỏi đời sống đã sản sinh ra nó.

Bảo tồn bản sắc là bảo tồn mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên

Các chuyên gia tại hội thảo chia sẻ rằng công tác bảo tồn không chỉ dừng ở việc sưu tầm cây thuốc, mà còn mở rộng sang xây dựng các vườn bảo tồn tại nhiều vùng sinh thái khác nhau, từ miền núi phía Bắc đến miền Trung và Nam Bộ. Những vườn cây thuốc này không chỉ nhằm lưu giữ nguồn gen, mà còn tái hiện phần nào môi trường sống tự nhiên của cây thuốc, nơi tri thức sử dụng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác

Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhiều loài cây thuốc quý hiện nay đang đứng trước nguy cơ suy giảm do mất sinh cảnh và khai thác quá mức, trong khi tri thức sử dụng chúng trong cộng đồng lại có xu hướng mai một. Nếu bảo tồn chỉ tập trung vào cây thuốc mà không gắn với cộng đồng sử dụng, y học cổ truyền sẽ dần trở thành một hệ tri thức “tĩnh”, chỉ tồn tại trong báo cáo và cơ sở dữ liệu.

Vùng trồng hoa cúc của Indochina Herb

Một điểm đáng chú ý được đặt ra tại hội thảo là vai trò của các chủ thể trung gian trong việc kết nối tri thức truyền thống với thực hành hiện đại. Một số doanh nghiệp dược liệu hiện nay, trong đó có Công ty Cổ phần dược liệu Indochina, đang tham gia vào quá trình này thông qua việc giám định khoa học cây thuốc, chuẩn hóa nguồn dược liệu và tư vấn sử dụng an toàn, dựa trên nền tảng nghiên cứu và hợp tác với các đơn vị khoa học. Ngoài ra, công ty cũng triển khai các vùng trồng dược liệu như cúc hoa, tía tô,…để đảm bảo nguồn hàng chất lượng cũng như góp phần bảo tồn nguồn gen dược liệu.

Cách tiếp cận này cho thấy một khả năng dung hòa: tôn trọng tri thức truyền thống, nhưng không tách rời các tiêu chuẩn khoa học cần thiết. Tuy nhiên, hội thảo cũng nhấn mạnh rằng, dù dưới hình thức nghiên cứu hay ứng dụng, mục tiêu cuối cùng của bảo tồn y học cổ truyền vẫn phải là giữ lại cách hiểu về con người và sức khỏe, chứ không chỉ lưu trữ dữ liệu hay công thức.

Indochina Herb đầu tư vào công tác kiểm nghiệm, đảm bảo mọi dược liệu đều được kiểm soát

Hội thảo khép lại với nhiều kết quả nghiên cứu cụ thể, những điều còn đọng lại là một câu hỏi mang tính định hướng: nếu y học cổ truyền bị tách khỏi bối cảnh văn hóa và sinh thái của nó, liệu chúng ta có đang bảo tồn một di sản sống, hay chỉ đang lưu giữ những mảnh ghép rời rạc của một hệ tri thức từng gắn bó mật thiết với đời sống con người?